Somon Yoʻli Andromeda bilan uchrashadi

Galaktikamiz va uning ulkan qoʻshnisi milliardlab yillar davomida qanday qilib bitta galaktikaga qoʻshilib ketishi mumkin

3D da koʻring

Qadamma-qadam

Ikki ulkan qoʻshni

Andromeda koʻpchilik oddiy koʻz bilan koʻra oladigan eng uzoq narsa: qorongʻi tunda u Andromeda yulduz turkumida xira dogʻ boʻlib koʻrinadi. Biz koʻrayotgan yorugʻlik undan taxminan 2,5 million yil oldin chiqqan. U toʻlin Oyning kengligidan olti baravar keng joyni egallaydi, ammo koʻz faqat uning yorqin markazini koʻradi.

Ikkalasi ham spiral galaktika: yorqin boʻrtiq atrofida aylanuvchi yulduzlar va gazdan iborat yassi disklar, ancha katta qorongʻi materiya galosi bilan oʻralgan. Oʻsha qorongʻi materiya bilan birga har biri taxminan bir trillion Quyosh ogʻirligida. Bu yerda Quyosh belgilangan, u galaktikamiz markazidan taxminan 26 000 yorugʻlik yili uzoqda.

Yerdan oʻlchangan

Andromeda yorugʻligi koʻk tomonga siljigan: u bizga soniyasiga 301 km tezlikda yaqinlashmoqda. Buning katta qismi Quyoshning galaktikamiz atrofidagi oʻz harakatidan kelib chiqadi; galaktikamiz markaziga tomon Andromeda soniyasiga taxminan 115 km tezlikda yaqinlashadi.

Koʻrish chizigʻimiz boʻylab tezlikni galaktika yorugʻligining siljishidan oson oʻlchash mumkin. Osmon boʻylab tezlikni esa yoʻq: Andromeda masofasida hatto soniyasiga 100 km yon tezlik ham uni bir asrda gradusning milliondan bir qismidan kamroq siljitadi. Hubble, keyin esa Gaia kosmik teleskopi yillar davomida uning yulduzlarini ancha uzoqdagi galaktikalar fonida kuzatib, bu siljishni oʻlchadi.

Hamma narsani shu yon tezlik hal qiladi. Agar u nolga teng boʻlsa, ikki galaktika toʻgʻridan-toʻgʻri bir-biriga tushardi. U kichik, lekin nol emas va hali aniq maʼlum emas, shuning uchun ular bir-biriga qanchalik yaqin oʻtishini hech kim aniq ayta olmaydi. Bu Andromedaning biz koʻradigan koʻrinishi, diski bizga tomon keskin qiyshaygan.

Tanga tashlash

Mana oʻlchovlar ruxsat beradigan oʻnlab kelajak, har biri Andromedaning keyingi 10 milliard yildagi yoʻli. Taxminan yarmida ikki galaktika qoʻshiladi; qolganlarida ular uzoqdan oʻtib ketadi va boshqa hech qachon uchrashmaydi.

2025-yilda astronomlar Mahalliy guruhning keyingi 10 milliard yilini minglab simulyatsiyalarda kuzatdi, har biri oʻlchov xatolari doirasidagi turli qiymatlardan boshlandi: galaktikalarning massalari, masofalari va harakatlari. Somon Yoʻli va Andromeda bu vaqt ichida ularning faqat taxminan yarmida qoʻshildi, koʻpincha hozirdan taxminan 7,6 milliard yil oʻtib.

Eng katta ikki yoʻldosh ham muhim. Andromedaga tushayotgan Uchburchak galaktikasi qoʻshilishni ehtimolroq qiladi; orbitasi ularnikini toʻgʻri burchak ostida kesib oʻtadigan Katta Magellan Buluti esa kamroq ehtimolli qiladi. Hikoya ular qoʻshiladigan bir kelajakni kuzatadi. Yaxshiroq oʻlchovlar, ayniqsa Andromedaning yon harakatini oʻlchash, qaysi biri ekanini hal qiladi.

Kichik galaktika tushadi

Katta Magellan Buluti 160 000 yorugʻlik yili uzoqlikda va janubiy yarimshardan oddiy koʻz bilan oson koʻrinadi. Qorongʻi materiyasi bilan u Somon Yoʻli massasining oʻndan biridan koʻprogʻiga ega. Galaktikamiz galosi orqali harakatlanar ekan, u ortida oʻzini orqaga tortadigan qorongʻi materiya izini yigʻadi: bu dinamik ishqalanish, Andromedani ham olib keladigan oʻsha tormoz.

Tushayotganida qalqish kuchlari uni parchalab tashlaydi va uning yulduzlari, undan oldin yutilgan koʻplab kichik galaktikalarniki kabi, Somon Yoʻli boʻylab tarqaladi. Uning qanday parchalanishi bu yerda chizilgan: buni batafsil faqat har bir yulduzning boshqa barcha yulduzlarni tortishini kuzatadigan simulyatsiyalar koʻrsata oladi.

Andromedaning yoʻldoshi

Uchburchak galaktikasi Mahalliy guruhning uchinchi eng katta galaktikasi, kengligi Somon Yoʻlining yarmidan sal koʻproq boʻlgan spiral, bizdan 2,8 million yorugʻlik yili uzoqlikda. Andromeda kabi uni juda qorongʻi osmonda oddiy koʻz bilan zoʻrgʻa koʻrish mumkin. U Andromedaga birinchi marta tushayotganga oʻxshaydi.

Uning tortishi bizning kelajagimiz uchun ham muhim. Andromedaga tushar ekan, u Andromedani yon tomonga tortadi va tadqiqot simulyatsiyalarida bu Somon Yoʻli bilan qoʻshilishni ehtimolroq qildi. Bu yerda ham uning yulduzlari qanday parchalanib, Andromeda boʻylab tarqalishi chizilgan.

Yaqinlashish

Vaqt tezlashtirilgan: milliardlab yillar davomida ikki galaktika bir-birining tortishishi bilan tobora tezroq bir-biriga tushadi. Andromeda tungi osmonimizda kattalashib boradi.

Ularni bir-biriga tortadigan narsaning katta qismi qorongʻi materiyadir: har bir galaktikaning qorongʻi materiya galosi yulduzlaridan bir necha baravar ogʻir va yuz minglab yorugʻlik yili uzoqqa choʻzilgan. Galolar bir-birini qoplaganda ular bir-birini tormozlaydi va aynan shu galaktikalarni qoʻshilish uchun yetarlicha sekinlashtiradi.

Yerdan qaraganda Andromeda osmonning katta qismini toʻldirguncha tobora kattalashib va yorqinlashib borardi, diski bugun koʻrganimizdek qiyshaygan. Biroq oʻshanda Quyosh oʻzgargan boʻladi: taxminan besh milliard yildan soʻng u qizil gigantga aylanib shisha boshlaydi.

Birinchi oʻtish

Har bir galaktika ikkinchisining yaqin tomonini uzoq tomonidan kuchliroq tortadi va uni choʻzadi. Diskning qanchalik parchalanishi uning qanday aylanishiga bogʻliq: Andromedaniki orbita bilan bir yoʻnalishda aylanadi, shuning uchun uning tashqi yulduzlari ergashib tashqariga uloqtiriladi, teskari aylanadigan Somon Yoʻliniki esa yaxshiroq bardosh beradi.

Galaktikalar bir-birining qorongʻi materiya galolari orqali oʻtadi, galolar ularni tormozlab, tezligini oladi. Ularning yulduzlari deyarli hech qachon toʻqnashmaydi: ular shunchalik uzoqki, ikki galaktika butunlay ustma-ust tushganda ham ikki yulduzning toʻqnashuvi juda kam uchraydi.

Uzoqlashish va qaytish

Qorongʻi materiyaning tormozi boʻlmaganida ular yana juda uzoqqa ketishi mumkin edi. U bilan har bir oʻtish orbitadan koʻproq energiya oladi, shuning uchun keyingisi tezroq va yaqinroq keladi. Tadqiqot simulyatsiyalarida qoʻshilishlarning koʻpchiligi ikkinchi oʻtishda sodir boʻldi.

Bu orada chayqalgan disklar biroz tinchlanadi, ammo birinchi oʻtishda uloqtirilgan yulduzlar tashqariga siljishda davom etib, ikkala galaktika atrofida xira oqimlar va qobiqlar hosil qiladi; astronomlar boshqa galaktika bilan uchrashgan koʻplab galaktikalar atrofida shunday tuzilmalarni koʻradi.

Qoʻshilish

Galaktikalar qoʻshilayotganda har bir yulduzga taʼsir qiluvchi tortishish tez oʻzgaradi va ularning tartibli aylanishini har tomonga ketgan halqalarga aylantiradi. Gaz bulutlari toʻqnashib, yangi yulduzlar portlashini boshlashi mumkin, markazga tushayotgan gaz esa qora tuynuklarni oziqlantirishi mumkin; vaqt oʻtib ular ham birga choʻkib qoʻshiladi.

Somon Yoʻlining qora tuynugi Qavs A* taxminan toʻrt million Quyosh, Andromedaniki esa taxminan yuz million Quyosh ogʻirligida. Qoʻshilishning oxiri bu yerda toʻliq simulyatsiyalar koʻrsatganiga koʻra chizilgan, chunki bu yerda koʻrsatilgan yulduzlar bir-birini tortmaydi.

Bitta galaktika

Bir necha yuz million yildan soʻng ikkalasi spiral qoʻllarsiz, keksa yulduzlardan iborat bitta dumaloq galaktikaga aylanadi: baʼzan Milkomeda deb ataladigan elliptik galaktika.

Elliptik galaktikalar biz koʻradigan eng katta galaktikalar orasida keng tarqalgan va ularning koʻpchiligi shunga oʻxshash qoʻshilishlarda paydo boʻlgan deb hisoblanadi. Gaz kam qolgani uchun yangi yulduzlar kam tugʻiladi va milliardlab yillar davomida yorqin koʻk yulduzlari oʻlgan sari galaktika nuri qizarib boradi.

Katta Magellan Buluti va Uchburchak galaktikasi uning bir qismi boʻladi, Mahalliy guruhning koʻplab kichik galaktikalari ham ularga ergashishi mumkin. Oʻshanda guruhdan tashqaridagi galaktikalar koinotning kengayishi bilan yanada uzoqlashgan boʻladi.

Quyosh qayerda qoladi

Quyosh, deyarli har bir yulduz kabi, qoʻshilishdan omon qoladi. Bu kelajakda u yangi galaktika markazidan bugun bizning galaktikamiz markazidan boʻlganidan uzoqroqda qoladi.

Qoʻshilish simulyatsiyalari Quyosh katta ehtimol bilan tashqariroqqa olib ketilishida bir fikrda, ammo aynan qayerga ekanini oldindan aytib boʻlmaydi. Yaqin yulduzlar sayyoralarni bezovta qiladigan darajada yaqinlashmaydi: galaktikalar qoʻshilayotganda ham yulduzlar bir-biridan trillionlab kilometr uzoqda qoladi.

Oʻshanda Quyosh hozirgi yulduz boʻlmaydi. Taxminan 7,6 milliard yildan soʻng u qizil gigant sifatida eng katta holatiga yetadi, soʻng tashqi qatlamlarini tashlab, Yer kattaligidagi xira choʻgʻ — oq mittiga aylanadi va yangi galaktikada aylanishda davom etadi.